- Hoşgeldiniz

Adige Dili Ve Eski Adigeler

Adige Dili Ve Eski Adigeler

Kuzey Kafkasya halklarından biri olan Adigelerin konuştuğu dile Adigece ya da Adige dili (Адыгабзэ) denir. Adigece’nin vatanı (doğduğu yer) Kafkasya ya da Çerkesya’dır. Adigece bilinen en eski zamanlardan beri Kafkasya’da konuşulmaktadır.

Bugün Adigece Kafkasya dışında bir göçmen dil olarak Türkiye, Suriye, Ürdün, İsrail, Bulgaristan ve buralardan gitmiş olan insan grupları tarafından kırk kadar ülkede konuşulmaktadır.

Adige, Wubıh (Убых) ve Abhaz dilleri aynı kökten gelen diller olarak Kafkas dillerinin batı kolundan sayılmaktadırlar. Kafkas dillerinin batı grubu dışında, Çeçen ve Dağıstan dilleri doğu, Gürcü, Svan ve San (Mingrel ve Laz) dilleri de güney grubunu oluşturmaktadırlar. Bundan başka, Kafkas dillerinin eskiden Önasya ve Küçük Asya’da (Anadolu) konuşulmuş olan bazı ölü dilleri kapsadığına ilişkin tartışmalı görüşler de vardır. (bkz. Ölü dil, internet)

Adigece’nin yayılma alanı Kuzeybatı Kafkasya ya da tarihsel Çerkesya’dır. Bu coğrafyada Adige dili dışında Wubıh ve Abhaz dilleri de konuşulurdu. Aynı kökten geldiği kabul edilen bu üç dile, bir ortak ad olarak Batı Kafkasça ya da Nartça gibi adlar da verilmek istenmektedir (bkz. Yamçı dergisi, sayı 6). Bu üç Kuzeybatı Kafkas dil grubuna Abhaz-Adige (Çerkes) dilleri de denmektedir. (Хь. Ш. Урыс, Адыгэ тхыбзэм и тхыдэ, Nalçik, 1968, s. 5)

Arkeolojik ve tarihsel belgelere göre, Adigelerin atalarına Meot (Мыут1) deniyordu. En son bilgilere göre Adigey’de 4. 500, dahası 5. 500 yıl öncesine ve Meotlara ait değişik arkeolojik buluntulara rastlanmıştır. (bkz. Aslanguaş Ş’avko, Maykop/Mıyequape Adının Kökeni, Jineps gazetesi, Haziran 2007; ayrıca Adigey Cumhuriyeti, internet) Grek belgelerine göre de, MÖ VI-V. yüzyıllarda Meotlar Kafkasya’nın Azak Denizi, Taman Yarımadası ve Karadeniz kıyılarında yaşıyorlardı. (Хь. Ш. Урыс, age, s. 6) Meotlar ve onlarla birlikte yaşayan insan topluluklarının başlıcalar, Grek belgelerine göre Meot, Sind, Kerket, Toret, Pses, Dane, Haniyoh, Zih, Abasg, vb idiler.

Çerkes adının bu topluluklardan biri olan Kerketlerin adından geldiği yorumları da vardır, ancak Yunanistan’ın Sisam adasında “Kerketos” biçiminde bir dağ adı da vardır. Bu bakımdan iddiaları ihtiyatla karşılamak gerekmektedir.

Adige dilbilimcisi Prof. Asker Hadeğal’a (Хьадэгъал1э Аскэр) göre, Azak Denizi (Хы Мыут1э) kıyısında yaşayan Meotlar (Adigeler) Karadeniz (Хы Ш1уц1э) kıyısında yaşayan Adigelere Dehler (Дэххэр) diyorlardı. Bu sözcük Adeh’ılar (Адэхыхэр;Öbür Denizliler, yani Karadenizliler) anlamını içermektedir (bkz. A. M. Gadagatl’, Geroiçeski NARTI i ego genezis, Krasnodar, 196, s. 89-91). Adige adının Adiye (А-дие= Bizim ülkemiz, bizim ülkelimiz) adından geldiği yorumları da vardır.

Tarih boyunca Adigelere Sind, Meot ve Kerket gibi adlar verilmiştir. Bu arada Kerket sözcüğünde gelme olduğu sanısıyla Adigelere Çerkes ve Sirkasyen (Circassien; Circassian) de dendiği söylenmektedir. Adigeler için en yaygın olarak Adige ve Çerkes adları kullanılmaktadır.

Adigelerin komşularından olan Svanlar, Adigelere Kaşag ya da Kaşgar demektedirler. Adigeler birbirlerini kendilerini aralarında Adige, bir bölümleriyle de Adiye olarak çağırmaktadırlar (Bazı Kabardey ve Besleneyler). Bilimsel görüşlere, örneğin Adige dilbilimcisi Prof. Zekoğ’a göre, üç ana lehçesi olan eski bir dilden ilkin Abhaz lehçesi koptu ve ortaya iki dil çıktı:

1) Eski Wubıh-Adigece,
2) Eski Abhazca.

Daha sonra Eski Wubıh-Eski Adigece dili de ayrıştı ve Eski Wubıh dili ile Eski Adige dili oluştu, böylece sonunda üç dil (Abhaz, Wubıh, Adige) oluşmuş oldu. (bkz. Marje dergisi, tanıtım sayısı). Wubıhca’nın Adigece’den değil de Abhazca’dan ayrıştığı biçiminde görüşler de vardır.

Kafkas Dillerine Akraba Olan Başka Diller Var mıdır?

Yukarıda da belirtildiği gibi, bazı görüşlere göre, Önasya ve Akdeniz çevresinde konuşulmuş olan eski diller, sözgelişi Sumer, Elam ve Hatti gibi ölü dillerle Abhaz-Adige dilleri arasında akrabalık ilişkileri vardır (bkz. Ölü dil, internet). Dahası İspanya ve Fransa’da konuşulan Bask dili ile Pakistan’ın Hunza bölgesinde konuşulan Buruşaski (Hacuna) dilini bile Kafkas dilleri ile akraba ya da bağlantılı olarak gören görüşler de vardır. Ancak bu tür görüşler kesin bir bilimsel sonuca bağlanmış değildir ve henüz tartışma düzeyindedirler. Bu nedenle biz Adigece’nin bir Kafkas dili olduğunu söylemekle yetinmek durumundayız.

Not: Bu yazı 11 Aralık 1976’da verdiğim ve 1977’de yayınlanan “Kakaysa Üzerine Beş Konferans” kitabındaki yazımın güncelleştirilmiş biçimidir. -HCY
Hapi Cevdet Yıldız

21 Haziran 2007
Sitemizdeki Benzer İçerikler
İlgili Terimler :